FORUM KONUK DEFTERI MOVIE FLASH KLIPLER Lazca Dil Kursu Fonemler ve Alfabe / Gramer / Lazuri Doviguram - Lazca Ögreniyorum /

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ÇEVİRİ
Türkçe'den Lazca'ya

OFLİNE ÇEVİRİ
Türkce Lazca Sözlük Programı Lazuri Font - Lazca yazı karakterleri

Kısaltmalar

gyu.

yö.tsz.

yul.

yö.lok.

atn.

yö.yyk.

fur.

yö.dyk.

viw.

yö.dtm.

ark.

yö.dtm.yyk.

arş.

yö.nsz.

xop.

eö.nsz.

sap.

eö.ynl.

fra.

eö.dnl.

ing.

eö.2nl.

lat.

dö.syk.

ös.nsz.

dö.tsz.

ös.ynl.

dö.ytl.

dö.btl.

~ / /

  Uyari: Bu sayfada Lazca sözcükler için "Alboni Font"(yazı karakteri) kullanılmıştır. "Windows \ Fonts" dizininde Alboni Font olmayanlar karakterleri yanlış görecektir. Bunun olmaması için Windows\Fonts dizinine [Alboni Font'u buradan yükleyebilirsiniz]. Ayrıntılı bilgi için Lazuri Font ya da LazuriPC sayfamızı okuyunuz.

 

1

fonemler ve alfabe

1.     Fonemler ve Alfabe (Fonemepe do Alboni)

1.1.  Alfabe (Alboni)

Bir dildeki fonem sayısı alfabesindeki harf sayısı ile aynı olmayabilir. Türkiye sınırları içinde konuşulan Lazca diyalektlerinde toplam 38 fonem bulunmaktadır. witaşi alfabesindeki harf sayısı 34; Dumézil transkripsiyonundaki harf sayısı 36; Lazoğlu alfabesindeki harf sayısı 35'tir.

1.1.1.  witaşi alfabesi/ (witaşişi Alboni)

 

Tablo 1: witaşi Alfabesi/ (witaşişi alboni)

A a

B b

C c (=é)

 

[ts]

Ç ç

 

[t∫]

D d

E e

F f

G g

 Ƣ ƣ

 

 

H h

I i

J j    (=c)

 

[dé]

K k  (=ü)

 

[k']

L l

M m

N n

O o

P p

Q q   (=k)

 

[k]

R r

S s

Ş ş

 

[∫]

T t

U u

V v

X x

 

[c]

Y y

 

[j]

Z z

Ẓ ẓ

(=j) [ é]

3é

 

(=â) [dz]

Ch ch     (=w)

 

[ts']

Çh çh   (=ö)

 

[t∫']

Ph ph    (=ô)

 

[p']

Th th    (=û)

 

[t']

 

witaşi alfabesinde /q/ fonemini gösteren harf bulunmamaktadır.

Laz alfabesi oluşturma çabaları 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar geriye gitmektedir. 1929 yılında Sohum'da yayımlanan “Möita Murunéxi”[1] adlı Lazca dergide Latin harflerine dayalı bir Laz alfabesi kullanılmıştır. Bu dergide sorumlu redaktör olarak İskender witaşi'nin adı geçmektedir.

1935'de, Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Sohum kentinde, yine witaşi İskenderi tarafından okula yeni başlayanlar için “Alboni” adını taşıyan Lazca alfabe kitabı yayınlanmıştır. Tablo 1'de Alboni'de yer alan witaşi alfabesi gösterilmiştir.

1.1.2.  Dumézil transkripsiyonu/ (Dumézilişi transüripsiyoni)[2]

Tablo 2: Dumézil transkripsiyonu

A b c (=é)

[ts]

c' (=w)

[ts']

č (=ç)

[t]

č' (=ö)

[t∫']

d e f g
γ (=ğ) h i ĵ (=c)

[dé]

k
k' (=ü)

l

m

 

n o
p

p' (=ô)

q

 

r s
š (=ş)

[]

t t' (=û) u v
w x y

[j]

z â (= j )

[é]

ζ (= â)

[dz]

       

 

Dumézil, transkripsiyon için büyük harf kullanmamıştır.

1.1.3.  Lazoğlu alfabesi/ (Lazoğlişi alboni)

 

Tablo 3: Lazoğlu alfabesi/

A  a B  b C  c

[dé]

Ç  ç

[t∫]

Ö  ö

 

[t∫']

D  d

E  e

F  f

G  g

Ğ  ğ

 [g]

H  h X x

[c]

İ  i

J  j

 

K  k

Ü  ü

 

[k']

Q  q

[q' ~ c']

L  l

M  m

N  n

O  o

P  p

ô  ô

 

[p']

R  r

S  s

Ş  ş

 

[∫]

T  t

û  û

 

[t']

U  u

V  v

Y  y

 

[j]

Z  z

â  â

 

[dz]

é  é

 

[ts]

w  w

 

[ts']

1984 yılında, Almanya'da, Latin alfabesini kullanarak Fransız dilbilimci George Dumézil'in Lazca yazım derlemelerinde kullandığı transkripsiyon sistemine dayalı bir Laz alfabesi hazırlanmıştır[3]. Lazoğlu alfabesi olarak bilinen bu alfabe Lazlar arasında önemli oranda benimsenmiştir.

1.2.  Bu çalışmada kullanılan alfabe sırası

Bu çalışmada Lazoğlu alfabesine dayalı bir alfabe kullanılmıştır.

1.2.1.  Alfabe sırası: “q” ve “x” harflerinin değişiminin nedeni

Bütün dünyada latin harflerine dayalı alfabelerde “q” harfinin yeri “p” ile “r” arasında, “x” harfi ise “v” ile “y” arasındadır. Aksi taktirde sözlükte sözcük arama ve bilgisayarda sıralama yaparken ciddi karışıklık meydana gelmektedir. Bundan dolayı böyle bir yer değişikliği uygun görülmüştür.

Tablo 4: Bu çalışmada kullanılan alfabe

 

A  a

 

B b

C  c

Ç  ç

Ö  ö

 

D  d

 

E  e

F  f

G  g

Ğ  ğ

 

H  h

 

İ  i

J  j

K  k

Ü  ü

 

L  l

 

M  m

N n

O  o

P  p

 

Ô ô

 

Q  q

R  r

S  s

Ş  ş

 

T  t

 

Û û

U  u

V  v

Y  y

 

X  x

 

 

Z  z

  â

3  é

W w

 

1.2.2.      “â â”

“â” harfinin biçimini “â” şeklinde yazdık. Şapkalı olan harfler, yani “ö, ü, ô, û, w” hepsi fırlatmalı konsonlardır. Ancak “ ⠔ bunlardan değildir. Bu yüzden böyle bir değişiklik uygun görülmüştür.

Daha detaylı Lazca fonetiği ve fonolojisi için bkz. 47.

1.3.  Bazı fonemlerin[4] özellikleri

1.3.1.  /h/

Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bu fonem “ho (evet)” kelimesi gibi bazı ünlemler ve “ho-” eki (“ko-” ekinin değişkeni) dışında ancak başka dillerden girmiş bazı kelimelerde bulunmaktadır.

1.3.2.  /j/

Bazı yörelerde “j” ile “c” arasında ayrım yapılmamaktadır.

1.3.3.  /q/

Bu fonem sadece Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bulunmaktadır. Diğer yörelerde ya “ü”ye dönüşmüş ya da tamamen kaybolmuştur.

1.3.4.      /r/

Kelime ortasında ve sonunda bulunan /r/ foneminin telaffuzu yöreye ve kişiye göre değişebilmektedir. Bazen “y”ye dönüşür, bazen de tamamen kaybolur.

1.3.5.  /â/

“â” bazı yerlerde “z” gibi telaffuz edilip ayrı bir fonem oluşturmamaktadır.

1.3.6.  Sesli /m/ ile sessiz /m/ :

Halk dilinde, konson[5] fonemlerine “sessiz” ya da “ünsüz” denilir. Ama Dilbilimde “ses” terimi, İngilizce “voice” ve Fransızca “voix” terimlerinin karşılığı olarak kullanılıp ancak ses tellerinin titreşimi ile meydana gelen hava dalgalarını ifade eder. Dolayısiyle “sesli” terimi ses tellerinin titreşimi ile telaffuz edilen fonemleri, “sessiz” terimi ise ses tellerinin titreşimi olmaksızın telaffuz edilenleri ifade eder.

Bu tanıma göre, “mmmmm” telaffuz ederken ses tellerinin titreşiminden dolayı sesli bir konsonu oluşturmuş oluruz. Şimdi “sssss” yapın. Ses tellerinizde bir titreşim oldu mu, olmadı mı ? Olmadıysa sessiz bir konson çıkarmış olduk.

Lazcada “m” harfi ile yazılan fonem ya sesli ya da sessiz olarak telaffuz edilir.

Sesli “m” için örnekler:(Ses tellerinin titreşimi ile telaffuz edilen “m”)

mbuli kiraz
mcumu tuz
ma ben, beni, bana
meçamu vermek
mamuli ~ mumuli horoz

Sessiz “ m ” için örnekler: (Ses tellerinin titreşimi olmaksızın telaffuz edilen “ m ”)

mpuli düğme
 mpula bulut
méxuli armut
mçxvapa sıcak hava
msüva güzel

 

1.5.8.      /v/

1.5.8.1.    Lazcada “w” harfi ile yazılabilen bir değişken vardır. İki dudak arasında telaffuz edilir.

Örnek(Evuli[6])
msüwa güzel
 makwali yumurta
ware içeceğim
ôûüware söyleyeceğim
swa yer
xwala yalnız
xwalums öksürüyor
gamatxweri ark. evli (kadın)

Ancak, aynı kelimelerde [w] yerine [v] telaffuz eden Lazlar da vardır. Her iki halde de anlam değişikliği olmaz. Dolayısiyle Laz alfabesine bu “w” harfinin eklenmesi gerekmemektedir.

1.5.8.2. [f]

Bazı kelimeler için “v” ya da “w” yerine “f” harfi de kullanılabilmektedir.[7]

Örnek(Evuli)

kva ~ kwa ~ kfa taş
 sva ~ swa ~ sfa yer
mtviri ~ mtfiri[8] yul. kar
makvali ~ makwali ~makfali yumurta
mkveri ~ mkweri ~ mkferi un

Önceki maddede “w” harfinin Laz alfabesinde gerekmediğini açıkladık. Ancak “f” harfinin durumu “w” ile aynı değildir. Çünkü, ayrıca /f/ kendi başına da bir fonemdir.

Örnek(Evuli)

feli[9]   kabak, kabak dilimi
ofidi ~ ofridi kaş
şifonums sümkürüyor
farfalams ışıldıyor, yanıp sönüyor
feluüa kayık
foga ~ forüa elbise
frat frat çok çabuk
Fadume Fatma

Bundan dolayı, “ ü ”, “ k ”, “ ş ”, “ s ” gibi sessiz konson arkasında “ v ” yerine “ f ” yazmak istiyorsanız öyle de yazabilirsiniz.

1.5.9.  Fırlatmalı konsonlar/ (Gamasûveri üpnsonepe)

Laz alfabesinde “ô, û, w, ö, ü, q” harfleri ile yazılan fonemler “fırlatmalı konsonları” simgeler.

Örnek(Evuli)

Ô
ôare ~ ôaminon yapacağım
ôiôila çekirdek
ôici ağız; yüz
û
ûoroci  güvercin
ûiüina sepet
ûiüani  kuzu
w
wiwila yılan
wiwi solucan
woxle ön; önce
nworums ~ nwirums süzüyor
ö
öumani sabah, yarın
öunöu yalın ayak
öaöaxi ~ öanöaxi çamur
öanda davet, düğün
ü
üalati sepet
üalmaxa alabalık
üiti parmak
üpçi adam, insan
Q Hopa (Xopa), Borçka-İçkale (Çxala)
qvali peynir
qvini soğuk
qona tarla
quci kulak
maqaqi su kurbağası

1.5.10.  İkişer harf ile yazılan fonemler

1.5.10.1. /gy/ fonemi/

/ gy/ fonemi, Fındıklı (Viwe), Arhavi (Arkabi), Hopa (Xopa) ve Borçka-İçkale (Çxala) diyalektlerinde bulunmaktadır. Batı diyalektlerinde /c/ fonemi, Doğu diyalektlerindeki /c/ ve /gy/ fonemlerini karşılamaktadır.

Örnek(Evuli)

gyari yemek
gyulva batı
gyulun iniyor
gyoöüams başlıyor
gyacinams üstüne bastırıyor
gyuli gül

/gy/, gördüğünüz gibi iki harf ile yazılan tek bir fonemdir. “gyu” hecesi “gü” biçiminde yazılamaz. Çünkü telaffuzu farklıdır. Bundan emin olmak için “gyuuuuuli” ve “güüüüüli” şeklinde uzatarak telaffuz ediniz.

/ky/ şeklinde iki harf ile yazılan başka bir fonem daha vardır. Fındıklılı (Viwuri), Arhavili (Arkaburi), Hopalı (Xopuri) ya da Borçkalı (Çxaluri) Laz iseniz kendiniz bulmaya çalışınız, “kyona”, “kyume” gibi...

/Üy/ şeklinde iki harf ile yazılan bir fonem var mıdır ? Kendiniz bulmaya çalışınız, “müyapu (çakal)” gibi.


[1] Möita Murunéxi, Sohumi, 1929

[2] Dumézil, Georges: Documents Anatoliens, 1967, Paris

[3] Lazoğlu, Fahri, Lazuri Alboni: Lazuri Ç'aralepe, Parpali 1, Gundelfingen, 1994

[4] Lazca fonemler hakkında detaylı anlatım 47. maddede bulunmaktadır.

[5] Konson: vuayel (“a, e, i, o, u” harfleri ile yazılan fonemler) olmayan her fonem konsondur. (<fra. consonne, ing. consonant)

[6] Evuli: Ardeşen-Tolikçeti'de “misal, örnek” anlamında kullnılmaktadır.

[7] Bu açıklamaya bağlı olarak verilen örnekte, /v/ fonemi ile /f/ fonemi birlikte bir arşifonem oluştururlar.

[8] gyu. “mturi ~ mtui”

[9] Yöreye göre “ore ~ qoqore ~ üasûane ”


Untitled Document Yasal uyarı: Bu sayfadaki materyaller (Yazı, fotoğraf, ses kaydı vb.)Telif Hakları ile ilgili yasal mevzuat uyarınca korunmakta olup, yazarların ve/veya Lazuri.Com'un yazılı izni olmadıkça kullanılamaz, kaynak gösterilerek dahi iktibas edilemez, her ne suretle olursa olsun ticari amaçla çoğaltma ve yayma yapılamaz, kopya edilemez, diğer internet sayfası ya da topluma acık yerlerde yayınlanamaz/yayımlanamaz.
Lazuri.Com


DİDİ LAZURİ NENAPUNA ÇIKTI !

Lazcanın Yazıya Geçirilmesinde Tarihsel Bir Adım!...
Bugüne kadar hazırlanmış en kapsamlı Lazca sözlük

Didi Lazuri Nenapuna, 17 yıl süren detaylı bir alan araştırması ve kaynak taraması sonucu vücuda getirilmiş, Lazcanın bütün diyalektlerini karşılaştırmalı olarak ele alan, Lazca üzerine yapılmış en uzun süreli çalışma olması itibariyle alanında tek!...

  • Seri/Sıra No.: Chiviyazıları: 244/Mjora:45
  • ISBN: 978-975-9187-40-8
  • 25 Bin Lazca kelime
  • Binlerce deyim ve atasözü
  • Detaylı olarak incelenmiş fiil biçimleri
  • Türkçe ve Latince karşılıklarıyla bitki ve hayvan adları
  • Her kelime için çok sayıda Lazca örnek ve açıklama
  • 1160 sayfa / Büyük boy / Sert kapak
  • Adres: Mühürdarbağı sk. 8/1 Kadıköy İst.
  • Tel.: 0 216 414 91 13/fax: 0 216 414 97 93/e-mail: bilgi@chiviyazilari.com
Lazuri.Com |  


Sözlük & Telaffuz

Derslerin yanısıra kullanabileceğiniz diğer sayfalar:

Laz Alfabesi ve Telaffuzu
(sesli örnekler)

Türkçe-Lazca Çeviri
(Online)

Lazuri-Turkuli Nenapuna
Lazca-Türkçe Sözlük
(Windows'unuza kurup ofline kullanabileceğiniz lazuri.com'un hazırladığı ücretsiz bir programdır)


Dersler

Önsöz (Giris)
Alfabe - Alboni
Kurs 01
Kurs 02
Kurs 03
Kurs 04
Kurs 05
Kurs 06
Kurs 07
Kurs 08
Kurs 09


Grameri & Gramer

Önsöz (Giris)
Kısaltmalar / İşaretler
Gramerin tam listesi(içindekiler)

01 Fonemler
02 İsimler
03 Zamir
04 Sıfat
05 Zarf
06 Ön-edat
07 Son-edat
08 Baglaç
09 Ünlem
10 Hayvana Emir ünlemi
11 Fiil: Sınıflandırma
12 Hareket Fiili: Bildirme kipi emperfekt
13 Hareket Fiili: Bildirme kipi perfekt
14 Hareket Fiili: İstek kipi
15 Hareket Fiili: Emir kipi
16 Hareket Fiili: Yasak kipi
17 "-Na" Soneki(1) Koşullu biçim
18 "-Na" Soneki(2) Belgisiz Kelimeler
19 Hareket Fiili: Dilek kipi
20 Hareket Fiili: Yeterlik kipi emperfekt
21 Yeterlik kipi perfekt
22 Hareket Fiili: Yeterlik istek kipi
23 "-Na" Soneki(3) Yeterlik kipi-koşullu biçim
24 Yeterlik-dilek kipi
25 Hareket Fiili: Tecrübe kipi
26 Hareket Fiili: Tümleç göstergesi
27 Hareket Fiili: Ettirgen
28 Hareket Fiili: Şahıssız fiil
29 Hal değişme fiili
30 Hal fiili
31 Kopula fiili
32 Başkalaşma fiili
33 Kök öneki
34 Mamtinoba
35 Fiilimsi: Partisip
36 Fiilimsi: Olumsuz fiil-zarf
37 Fiilimsi: Olumsuz fiil-sıfat
38 Fiilimsi: Gelecek zaman fiil-sıfat
39 Fiilimsi: Fiil-isim
40 "Na-" öneki
41 Söz aktarma edatı
42 Liste: Çok köklü fiil
43 Yöresel fiil çekim farkı
44 Yöresel kelime farkı
45 Liste: Fiil başları 1
45 Liste: Fiil başları 2
46 Liste: Diğer yapım ekleri
47 Lazca fonemler 1
47 Lazca fonemler 2
47 Lazca fonemler 3
48 İki boyutlu fiil çekim tabloları 1
48 İki boyutlu fiil çekim tabloları 2

 

   

 
Copyright © 2002-2017 Lazuri.Com | Telif Hakları saklıdır.